Khác với việc học bài hay làm việc, giấc ngủ không phải là thứ ta có thể đạt được bằng cách dồn sức cố gắng, mà là một trạng thái buông lỏng thụ động chỉ xảy ra khi não và cơ thể ngừng cảnh giác. Khi ta tự nhắc mình phải ngủ ngay, não vẫn duy trì một phần hoạt động để theo dõi xem đã ngủ được chưa, và chính sự theo dõi đó lại giữ não ở trạng thái tỉnh táo nhẹ, mâu thuẫn trực tiếp với việc thả lỏng cần có để chìm vào giấc ngủ.

Hiện tượng này trong y học giấc ngủ được gọi là nghịch lý nỗ lực ngủ, nơi càng gắng sức càng tạo thêm áp lực tâm lý. Việc lo lắng về hậu quả nếu không ngủ được, chẳng hạn sợ ngày mai mệt mỏi hay làm việc kém, khiến cơ thể tiết ra hormone căng thẳng như cortisol và adrenaline, vốn là những chất hoàn toàn đối nghịch với trạng thái thư giãn cần thiết để ngủ. Vòng luẩn quẩn này còn bị nuôi dưỡng thêm khi người mất ngủ liên tục nhìn đồng hồ để tính xem còn bao nhiêu giờ có thể ngủ, khiến sự chú ý càng dồn vào việc mình chưa ngủ được thay vì buông lỏng.

Đêm trước một kỳ thi hay buổi phỏng vấn quan trọng, càng tự nhủ phải ngủ ngay để sáng mai tỉnh táo, người ta lại càng trằn trọc, trở mình liên tục và đầu óc tỉnh như sáo. Ngược lại, có những buổi tối xem một chương trình truyền hình chán, không hề có ý định ngủ sớm, nhưng lại thiếp đi lúc nào không hay, đơn giản vì lúc đó không có áp lực nào buộc phải ngủ.

Nhiều người nghĩ chỉ cần nằm im, nhắm mắt thật chặt và gắng sức là sẽ ngủ được, nhưng các chuyên gia về giấc ngủ lại khuyên điều ngược lại: nếu sau khoảng hai mươi phút vẫn chưa ngủ được, nên rời khỏi giường, làm một việc nhẹ nhàng thư giãn trong ánh sáng dịu, rồi chỉ quay lại giường khi cảm thấy buồn ngủ thật sự, thay vì tiếp tục ép mình nằm cố.