Ngay từ những năm đầu đời, bộ não trẻ phát triển mạnh khả năng quan sát và bắt chước, đây là cơ chế học tập tự nhiên và hiệu quả nhất ở giai đoạn này, trước khi trẻ đủ khả năng tiếp thu kiến thức qua lời giảng giải trừu tượng. Cha mẹ là những người trẻ tiếp xúc nhiều nhất và tin tưởng nhất trong những năm tháng đầu đời, nên mọi hành vi, cách nói chuyện, cách phản ứng với căng thẳng, thậm chí cả tư thế ngồi hay cách cầm đũa của cha mẹ đều trở thành khuôn mẫu mà trẻ vô thức sao chép lại mà không cần ai dạy trực tiếp.

Các nhà tâm lý học gọi đây là học tập qua quan sát, một trong những cơ chế học hỏi cơ bản nhất của con người, được chứng minh qua nhiều nghiên cứu cho thấy trẻ em có xu hướng lặp lại chính xác cả những hành vi tích cực lẫn tiêu cực mà chúng thấy người lớn thể hiện, dù không ai chủ đích dạy các hành vi đó. Ngoài bắt chước có ý thức, còn có yếu tố môi trường lặp lại hàng ngày, nếu cha mẹ thường xuyên đọc sách trước khi ngủ, trẻ lớn lên trong môi trường đó tự nhiên coi việc đọc sách là một phần bình thường của cuộc sống, tương tự với thói quen ăn uống, cách xử lý cảm xúc khi tức giận hay cách nói năng với người khác.

Một đứa trẻ có cha mẹ thường xuyên cãi vã lớn tiếng khi bất đồng có xu hướng lớn lên cũng dễ dùng cách nói lớn tiếng để giải quyết mâu thuẫn với bạn bè, dù chưa từng được ai dạy làm vậy một cách trực tiếp. Ngược lại, trẻ lớn lên trong gia đình cha mẹ thường xuyên nói lời cảm ơn, xin lỗi khi cần thiết cũng có xu hướng tự nhiên sử dụng những câu nói đó trong giao tiếp hàng ngày của mình mà không cần được nhắc nhở nhiều lần.

Nhiều cha mẹ nghĩ rằng chỉ cần dạy con bằng lời nói, nhắc nhở đúng những gì tốt đẹp là đủ để hình thành thói quen tốt cho con, kể cả khi bản thân mình không thực hành đúng những điều đó. Thực tế trẻ nhỏ tiếp nhận thông điệp qua hành động của cha mẹ mạnh mẽ hơn nhiều so với lời nói suông, nếu cha mẹ dặn con phải trung thực nhưng bản thân lại nói dối trước mặt con, trẻ thường học theo hành động thực tế chứ không phải lời dặn dò. Đây là lý do các chuyên gia luôn nhấn mạnh làm gương quan trọng hơn dạy bảo trong việc hình thành thói quen cho con.