Thiên kiến tự vệ là một xu hướng nhận thức khiến não bộ có lợi cho chính chủ nhân của nó: khi kết quả tốt, ta có xu hướng gán nó cho năng lực, nỗ lực và phẩm chất của chính mình, còn khi kết quả xấu, ta lại có xu hướng đổ lỗi cho những yếu tố nằm ngoài tầm kiểm soát như may rủi, hoàn cảnh hay người khác. Điều đặc biệt là cơ chế này hoạt động gần như trong vô thức, nên người mắc phải thường tin thật lòng vào lời giải thích của chính mình chứ không phải đang cố tình nguỵ biện.

Về mặt tâm lý, thiên kiến này giúp duy trì lòng tự trọng và động lực tiếp tục cố gắng, vì nếu lúc nào cũng nhận hết trách nhiệm cho mọi thất bại, con người rất dễ rơi vào chán nản và mất động lực hành động tiếp theo. Về mặt xã hội, việc giữ được hình ảnh bản thân tích cực trước mặt người khác cũng giúp duy trì vị thế và sự tôn trọng trong nhóm. Vì những lợi ích tâm lý và xã hội này, thiên kiến tự vệ xuất hiện ở hầu hết mọi người, không phân biệt tính cách hay trình độ học vấn.

Một học sinh thi đạt điểm cao thường nghĩ rằng đó là vì mình đã học chăm chỉ, nhưng khi thi điểm thấp lại cho rằng đề quá khó hoặc thầy cô chấm quá gắt. Tương tự, một nhân viên bán hàng đạt doanh số cao thường tin rằng nhờ kỹ năng thuyết phục khéo léo của mình, nhưng khi doanh số thấp lại đổ lỗi cho thị trường xấu đi hay khách hàng quá khó tính.

Nhiều người nghĩ đây là biểu hiện của tính cách hay đổ lỗi, thiếu trung thực với bản thân, nhưng thực chất gần như ai cũng có xu hướng này ở một mức độ nào đó, vì nó là cơ chế tâm lý bảo vệ bản thân hoàn toàn tự nhiên chứ không phải một khiếm khuyết đạo đức riêng của một số người. Nó chỉ trở thành vấn đề đáng lo ngại khi diễn ra quá mức và cản trở việc nhìn nhận đúng sai lầm để rút kinh nghiệm và sửa đổi trong tương lai.