Hệ thống thu gom rác ở mỗi khu vực thường được thiết kế theo một quy trình cố định: xe rác đi theo tuyến đường và giờ giấc nhất định, thu gom rác tại các điểm tập kết hay thùng rác đã quy định sẵn. Khi rác được vứt đúng nơi, đúng giờ, công nhân vệ sinh dễ dàng thu gom và chuyển tới nhà máy xử lý hoặc bãi chôn lấp hợp vệ sinh. Nếu rác bị vứt bừa bãi ngoài lề đường, ao hồ hay cống rãnh, nó không nằm trong quy trình thu gom nên có thể tồn đọng lâu ngày, phân huỷ tự nhiên và gây ô nhiễm ngay tại chỗ. Rác thải hữu cơ phân huỷ còn sinh ra mùi hôi và là nơi trú ngụ lý tưởng cho ruồi muỗi, chuột bọ mang mầm bệnh.

Nguyên nhân cốt lõi khiến xả rác bừa bãi gây hại là nó phá vỡ toàn bộ chuỗi xử lý rác đã được thiết kế để giảm thiểu tác động môi trường: rác đúng chỗ được phân loại, xử lý hoặc chôn lấp có kiểm soát, trong khi rác vứt bừa bãi thường nằm phơi ngoài môi trường, ngấm nước mưa tạo ra nước rỉ rác chứa nhiều chất độc hại thấm vào đất và nguồn nước ngầm. Rác thải nhựa và túi ni lông vứt xuống cống rãnh còn là nguyên nhân phổ biến gây tắc nghẽn dòng chảy, khiến nước không thoát kịp mỗi khi mưa lớn và gây ngập úng ở đô thị. Về mặt sức khoẻ cộng đồng, rác tồn đọng là môi trường lý tưởng cho vi khuẩn, ruồi muỗi sinh sôi, làm tăng nguy cơ lây lan các bệnh truyền nhiễm như sốt xuất huyết hay tiêu chảy trong khu dân cư. Đây là lý do nhiều nơi đặt ra quy định và mức phạt cụ thể cho hành vi xả rác không đúng nơi quy định.

Ở nhiều thành phố, tình trạng ngập úng cục bộ sau mưa lớn thường được xác định một phần nguyên nhân là do túi ni lông, rác thải nhựa bị vứt xuống cống làm tắc nghẽn dòng chảy thoát nước. Tại các khu du lịch biển, rác thải sinh hoạt bị vứt bừa bãi trên bãi cát không chỉ làm mất mỹ quan mà còn ảnh hưởng tới hệ sinh thái biển khi rác trôi ra đại dương, gây hại cho sinh vật biển nuốt phải nhựa. Nhiều khu dân cư và tổ dân phố hiện nay tổ chức các buổi dọn dẹp vệ sinh chung định kỳ, đồng thời khuyến khích phân loại rác tại nguồn để việc xử lý sau đó thuận tiện và ít ô nhiễm hơn.

Nhiều người nghĩ chỉ một mẩu rác nhỏ vứt xuống đường không gây ảnh hưởng gì đáng kể, nhưng khi hàng nghìn người cùng có suy nghĩ tương tự, lượng rác cộng dồn lại đủ để làm tắc cống, gây ô nhiễm nghiêm trọng cho cả một khu vực. Cũng có người cho rằng việc thu gom, xử lý rác là trách nhiệm của công nhân vệ sinh nên mình vứt ở đâu cũng được, trong khi rác vứt sai quy định thường nằm ngoài phạm vi thu gom, khiến chính khu vực xung quanh nơi ở của mình phải gánh chịu hậu quả ô nhiễm trước tiên.