Kháng sinh là nhóm thuốc được thiết kế để tiêu diệt hoặc ức chế vi khuẩn, hoàn toàn không có tác dụng với vi rút gây cảm cúm, cảm lạnh thông thường hay nhiều bệnh sốt virus khác. Khi tự ý mua kháng sinh uống mỗi lần bị sốt, ho hay đau họng mà chưa xác định rõ nguyên nhân, người dùng có thể đang uống một loại thuốc không giúp ích gì cho bệnh của mình. Việc dùng không đúng bệnh, sai liều lượng hoặc ngừng thuốc giữa chừng còn tạo cơ hội cho một số vi khuẩn sống sót và thích nghi, dần trở nên khó bị tiêu diệt hơn ở những lần sau.

Nguyên nhân cốt lõi nằm ở cơ chế tiến hoá của vi khuẩn: khi tiếp xúc với kháng sinh ở liều không đủ mạnh hoặc thời gian không đủ dài, phần lớn vi khuẩn nhạy cảm bị tiêu diệt nhưng một số cá thể có đột biến ngẫu nhiên sẽ sống sót, sinh sôi và truyền lại đặc tính kháng thuốc cho thế hệ sau. Theo thời gian, quần thể vi khuẩn kháng thuốc này lan rộng, khiến những loại kháng sinh từng hiệu quả không còn tác dụng nữa. Việc phối hợp sai loại thuốc, tự tăng giảm liều theo cảm tính, hoặc dùng lại đơn thuốc cũ cho một đợt bệnh khác càng làm tăng nguy cơ này. Đây không chỉ là vấn đề của một cá nhân mà còn ảnh hưởng tới cả cộng đồng, vì vi khuẩn kháng thuốc có thể lây sang người khác.

Một tình huống thường gặp là khi bị cảm cúm thông thường do vi rút, nhiều người tự mua kháng sinh uống với suy nghĩ cho "chắc ăn" hoặc mau khỏi hơn, dù bệnh này bản chất chỉ cần nghỉ ngơi, uống đủ nước và thường tự hết sau vài ngày. Ở một số quốc gia, tình trạng vi khuẩn kháng thuốc gia tăng đã khiến những ca nhiễm trùng từng dễ điều trị trở nên khó chữa hơn, đòi hỏi phải dùng loại thuốc mạnh hơn, đắt hơn và có nhiều tác dụng phụ hơn. Các bác sĩ và dược sĩ luôn khuyến cáo chỉ dùng kháng sinh khi có chỉ định, sau khi đã được thăm khám phù hợp.

Nhiều người nghĩ kháng sinh là thuốc "hạ sốt, trị bách bệnh" nên hễ ốm là uống ngay, nhưng thực tế nó chỉ có tác dụng với nhiễm khuẩn, hoàn toàn vô ích với các bệnh do vi rút như cảm lạnh hay hầu hết các loại cúm mùa. Cũng có người cho rằng cảm thấy đỡ là có thể ngừng thuốc, trong khi việc dùng đủ liệu trình theo hướng dẫn chuyên môn mới giúp diệt hết vi khuẩn và hạn chế kháng thuốc. Nếu có triệu chứng bất thường hoặc nghi ngờ nhiễm khuẩn, cách an toàn nhất luôn là tham khảo ý kiến bác sĩ hoặc dược sĩ thay vì tự ý dùng thuốc.