Ngay sau khi ăn, các mảnh vụn thức ăn còn sót lại trên răng trở thành thức ăn cho vi khuẩn sống sẵn trong miệng. Vi khuẩn này bám vào bề mặt răng, sinh sôi và tạo thành một lớp màng mỏng gọi là mảng bám, chỉ vài giờ sau bữa ăn là đã hình thành rõ rệt. Nếu mảng bám không được làm sạch, vi khuẩn trong đó tiếp tục lên men đường từ thức ăn và tiết ra axit ăn mòn men răng. Đánh răng đều đặn sáng và tối giúp phá vỡ lớp mảng bám này trước khi nó kịp gây hại nghiêm trọng, đồng thời loại bỏ vi khuẩn tích tụ qua đêm khi tuyến nước bọt giảm hoạt động.

Nguyên nhân cốt lõi của sâu răng và viêm nướu là hoạt động của vi khuẩn trong mảng bám: chúng chuyển hoá đường và tinh bột còn sót trên răng thành axit, và axit này dần ăn mòn lớp men cứng bên ngoài răng, tạo thành lỗ sâu. Nếu mảng bám tồn tại lâu ngày không được làm sạch, nó còn có thể cứng lại thành cao răng bám chắc vào chân răng, gây kích ứng nướu dẫn tới viêm nướu, chảy máu khi đánh răng. Ban đêm khi ngủ, lượng nước bọt tiết ra giảm hẳn trong khi nước bọt vốn có vai trò trung hoà axit và rửa trôi vi khuẩn tự nhiên, khiến vi khuẩn trong miệng dễ hoạt động mạnh hơn nếu răng chưa được làm sạch trước khi ngủ. Đó là lý do các nha sĩ khuyên đánh răng cả buổi sáng lẫn buổi tối, chứ không chỉ một lần trong ngày.

Nhiều nghiên cứu nha khoa cho thấy trẻ em chỉ đánh răng một lần mỗi ngày có tỷ lệ sâu răng cao hơn hẳn so với trẻ đánh răng hai lần đều đặn sáng tối. Kem đánh răng có chứa fluor còn giúp củng cố thêm lớp men răng, làm nó chống chịu axit tốt hơn, nên nha sĩ thường khuyên chọn loại kem có thành phần này. Việc kết hợp đánh răng với dùng chỉ nha khoa để làm sạch kẽ răng, nơi bàn chải khó chạm tới, giúp ngăn ngừa sâu răng ở những vị trí ẩn khuất giữa hai răng.

Nhiều người nghĩ đánh răng càng mạnh, càng lâu thì càng sạch, nhưng chải răng quá mạnh tay thực ra có thể làm mòn men răng và tổn thương nướu, gây ê buốt về lâu dài. Cũng có người cho rằng chỉ cần súc miệng nước hoặc nhai kẹo cao su sau ăn là đủ thay cho việc đánh răng, nhưng những cách này chỉ hỗ trợ chứ không loại bỏ được mảng bám bám chắc trên bề mặt răng như bàn chải và kem đánh răng làm được.