Suốt một ngày, bàn tay chạm vào tay nắm cửa, tiền, điện thoại, tay vịn xe buýt và vô số bề mặt khác mà ta không để ý. Mỗi lần chạm, một lượng vi khuẩn và vi rút bám sẵn trên các bề mặt đó dính lên da tay. Khi ăn bốc, cầm bánh mì hay bốc trái cây mà chưa rửa tay, những vi sinh vật ấy đi thẳng theo thức ăn vào miệng rồi xuống hệ tiêu hoá. Rửa tay bằng xà phòng trước bữa ăn cắt đứt đường đi đó ngay ở bước cuối cùng, trước khi vi khuẩn kịp vào cơ thể.

Cơ chế cốt lõi nằm ở đường lây truyền phân-miệng và tiếp xúc: nhiều mầm bệnh đường ruột như vi khuẩn E. coli, Salmonella hay vi rút gây tiêu chảy tồn tại được khá lâu trên bề mặt tay, đủ thời gian để lây từ người này sang người khác qua vật trung gian. Xà phòng không diệt vi khuẩn bằng chất độc mà hoạt động cơ học: phân tử xà phòng bám vào lớp màng dầu của vi khuẩn và vi rút, làm chúng bung vỡ hoặc tách khỏi da, rồi nước cuốn trôi đi. Chà xát đủ lâu, khoảng hai mươi giây, mới đủ để xà phòng len vào các kẽ tay và móng, nơi vi khuẩn hay ẩn náu. Nếu chỉ tráng nước mà không dùng xà phòng, phần lớn vi khuẩn vẫn bám nguyên trên da vì nước đơn thuần không phá được lớp màng bảo vệ của chúng.

Nhân viên y tế được huấn luyện rửa tay theo quy trình chuẩn trước mỗi bữa ăn và trước khi khám bệnh nhân, vì họ hiểu rõ tay là con đường lây bệnh phổ biến nhất trong bệnh viện. Ở nhà, một tình huống quen thuộc là trẻ nhỏ chơi đất cát ngoài sân rồi bốc bánh ăn ngay mà không rửa tay, dễ dẫn tới đau bụng hoặc tiêu chảy do nuốt phải vi khuẩn từ đất. Nhiều nghiên cứu dịch tễ ở trường học cho thấy chỉ cần tập thói quen rửa tay trước khi ăn, tỷ lệ trẻ nghỉ học vì tiêu chảy hay cảm cúm giảm đáng kể.

Nhiều người nghĩ tay nhìn sạch, không dính bẩn thì không cần rửa, nhưng vi khuẩn và vi rút nhỏ tới mức mắt thường không thể thấy được dù tay trông hoàn toàn sạch sẽ. Cũng có người cho rằng chỉ cần tráng qua nước là đủ, trong khi nước một mình gần như không loại bỏ được vi khuẩn bám chắc trên da; phải có xà phòng và chà xát đủ lâu mới hiệu quả. Một số người dùng nước rửa tay khô thay thế hoàn toàn, nhưng loại này kém hiệu quả hơn xà phòng với tay dính đất hoặc dầu mỡ rõ rệt.