Ngáp lây thuộc một nhóm hành vi gọi là bắt chước vô thức, nơi não bộ tự động phản chiếu lại hành động của người xung quanh mà ta không chủ ý. Chỉ cần nhìn thấy ai đó ngáp, nghe tiếng ngáp, hay thậm chí đọc một đoạn văn nhắc tới từ ngáp, vùng não liên quan tới khả năng thấu cảm và mô phỏng hành vi người khác cũng được kích hoạt gần giống như khi ta tự ngáp thật, và điều đó thôi thúc cơ thể thực hiện động tác ấy.

Các nhà khoa học cho rằng ngáp lây gắn chặt với khả năng đồng cảm: người có mức độ thấu cảm cao thường bị lây ngáp nhiều hơn, trong khi trẻ nhỏ dưới khoảng bốn tuổi (khi khả năng đồng cảm với người khác chưa phát triển đầy đủ) hầu như không bị lây. Mức độ thân thiết cũng ảnh hưởng rõ rệt: ta dễ ngáp theo người thân, bạn bè hơn hẳn so với người lạ, gợi ý rằng hiện tượng này có thể từng đóng vai trò giúp các nhóm động vật sống theo bầy đồng bộ nhịp sinh học và tăng cảnh giác tập thể.

Trong một buổi họp dài, chỉ cần một người ngáp, vài phút sau nhiều người khác trong phòng cũng bắt đầu ngáp theo dù trước đó không hề buồn ngủ. Hiện tượng này còn xảy ra khi chỉ xem video người khác ngáp hoặc đọc một đoạn văn miêu tả cảnh ngáp, không cần trực tiếp chứng kiến. Ngay cả một số loài vật nuôi gần gũi với con người như chó cũng được ghi nhận là có thể bị lây ngáp khi thấy chủ của mình ngáp.

Nhiều người tin rằng ngáp lây là do phòng kín thiếu oxy hoặc thừa khí carbonic khiến mọi người cùng mệt mỏi, nhưng các thí nghiệm bơm thêm oxy hoặc khí carbonic vào phòng không hề làm thay đổi tần suất ngáp lây. Thực chất cơ chế này thuộc về não bộ xã hội, liên quan tới sự đồng cảm và bắt chước vô thức, chứ không liên quan tới lượng khí trong không khí như nhiều người vẫn nghĩ.