Bóng tối lấy đi khả năng nhìn của con người, khiến ta không thể xác định rõ những gì đang xảy ra xung quanh mình. Tổ tiên loài người từng sống giữa thiên nhiên hoang dã đầy thú dữ, và những cá thể cẩn trọng, cảnh giác hơn trong bóng tối, nơi thú săn mồi thường hoạt động, có tỷ lệ sống sót cao hơn hẳn. Qua hàng chục nghìn năm, xu hướng thận trọng này được chọn lọc tự nhiên và di truyền lại, trở thành một phản xạ gần như bản năng ở con người hiện đại.

Về bản chất tâm lý, nỗi sợ không hẳn nhắm vào bóng tối, mà nhắm vào sự bất định về những gì có thể ẩn nấp trong đó mà ta không kiểm soát được. Trong điều kiện ánh sáng yếu, não còn dễ mắc phải hiện tượng gọi là pareidolia, tức tự động ghép các vệt bóng mờ thành những hình dạng có ý nghĩa, biến một chiếc áo treo hay bóng cây đung đưa thành hình dáng giống người hay quái vật, càng khiến cảm giác lo lắng tăng lên dù thực tế không có gì nguy hiểm.

Trẻ nhỏ thường sợ bóng tối trong phòng ngủ và cần một chiếc đèn ngủ nhỏ, một phần vì trí tưởng tượng phong phú của trẻ dễ biến bóng của đồ vật quen thuộc thành hình dạng đáng sợ. Ngay cả người lớn, dù biết rõ không có gì nguy hiểm, khi đi qua một hành lang tối hay bãi đỗ xe vắng người vào ban đêm cũng thường có xu hướng bước nhanh hơn và cảnh giác hơn hẳn so với ban ngày.

Nhiều người nghĩ sợ bóng tối là biểu hiện yếu đuối hoặc chỉ trẻ con mới có, nhưng đây thực chất là một phản xạ tiến hoá tự nhiên tồn tại ở hầu hết con người với các mức độ khác nhau, không phải một dấu hiệu bất thường. Nó chỉ được coi là vấn đề cần quan tâm khi nỗi sợ trở nên quá mức và ảnh hưởng nghiêm trọng tới sinh hoạt hằng ngày của một người trưởng thành.