Mắt của con nhìn rõ mọi vật là nhờ ánh sáng phản chiếu từ đồ vật đi vào mắt; khi phòng tối om, không có đủ ánh sáng để mắt nhận diện rõ hình dạng, khiến cái ghế hay chiếc áo khoác treo trên móc bỗng trông giống một hình thù kỳ lạ. Ở giai đoạn từ khoảng hai đến sáu tuổi, trí tưởng tượng của trẻ phát triển rất mạnh, giúp con sáng tạo nên những câu chuyện thú vị khi chơi đùa, nhưng cũng chính khả năng ấy khiến con dễ dàng "vẽ" thêm những con quái vật hay bóng ma từ những hình thù mơ hồ trong bóng tối mà thực ra chỉ là đồ vật quen thuộc trong phòng.

Về mặt sinh học, nỗi sợ bóng tối là một phần của bản năng sinh tồn mà loài người mang theo từ hàng chục ngàn năm trước, khi tổ tiên chúng ta sống giữa thiên nhiên hoang dã và bóng tối thực sự có thể ẩn chứa nguy hiểm như thú dữ. Bộ não vẫn giữ lại phản xạ cảnh giác đó, đặc biệt mạnh ở trẻ nhỏ vì phần não phụ trách lý trí và phân tích, giúp phân biệt tưởng tượng với thực tế, vẫn đang trong quá trình hoàn thiện và chưa đủ mạnh để trấn an ngay lập tức những nỗi sợ do trí tưởng tượng tạo ra. Ngoài ra, việc nghe kể chuyện ma hoặc xem phim có yếu tố đáng sợ trước khi ngủ cũng có thể khiến trí tưởng tượng của trẻ hoạt động mạnh hơn vào ban đêm, làm nỗi sợ bóng tối rõ rệt hơn.

Con để ý mà xem, ban ngày chiếc áo khoác treo trên móc cửa chỉ là một chiếc áo bình thường, nhưng cũng chiếc áo đó vào buổi tối khi đèn tắt lại có thể trông giống như một bóng người đứng im, khiến con giật mình. Nhiều gia đình nhận thấy khi bật một chiếc đèn ngủ nhỏ trong phòng, đủ để con nhìn rõ mọi đồ vật quen thuộc, nỗi sợ của con giảm đi rõ rệt, vì mắt lúc này đủ ánh sáng để nhận ra đó chỉ là ghế, là áo chứ không phải điều gì đáng sợ. Đây cũng là lý do vì sao rất nhiều trẻ em trên khắp thế giới, không riêng gì Việt Nam, đều trải qua giai đoạn sợ bóng tối tương tự nhau.

Nhiều người nghĩ chỉ những đứa trẻ nhút nhát mới sợ bóng tối, còn trẻ dũng cảm thì không, nhưng thực ra sợ bóng tối là một giai đoạn phát triển tự nhiên mà hầu hết trẻ em đều trải qua ở một mức độ nào đó, không liên quan gì tới việc con có dũng cảm hay không. Cũng có người cho rằng nên mắng hoặc chê cười khi con sợ bóng tối để con "cứng rắn" hơn, nhưng cách làm đó thường khiến trẻ càng lo lắng nhiều hơn; thay vào đó, bật một chiếc đèn ngủ dịu nhẹ và trò chuyện nhẹ nhàng cùng con thường giúp nỗi sợ này qua đi tự nhiên khi con lớn dần.