Đánh giá rủi ro

Rủi ro là thứ người ta hay đánh giá bằng cảm giác, mà cảm giác thì lệch theo những cách khá dự đoán được: chuyện càng dễ hình dung càng thấy dễ xảy ra, chuyện càng kịch tính càng thấy nguy hiểm, còn những mối nguy quen thuộc thì gần như tàng hình. Cách chữa không phức tạp: mọi rủi ro đều quy về hai con số — khả năng xảy ra và mức thiệt hại nếu xảy ra — rồi nhân với nhau. Tích số đó cho phép xếp các mối nguy rất khác nhau lên cùng một thước, và quan trọng hơn, cho biết đáng chi bao nhiêu để phòng ngừa từng cái.

Nó gồm hai việc: nhìn ra rủi ro, và cân rủi ro. Việc nhìn ra khó ở chỗ mối nguy lớn nhất thường không nằm trong danh sách ai cũng nghĩ tới, mà nấp ở những chỗ phụ thuộc vào một người, một nhà cung cấp hay một giả định chưa ai kiểm. Việc cân thì có công cụ rõ ràng là tổn thất kỳ vọng, và kèm theo một lưu ý luôn phải nhớ: con số ấy là mức trung bình khi tình huống lặp lại nhiều lần, chứ không phải điều sẽ xảy ra lần này. Với những rủi ro có thể quét sạch mọi thứ, cách xử lý phải khác dù tích số trông nhỏ.

Vì nguồn lực dành cho phòng ngừa luôn hữu hạn, nên câu hỏi thật không bao giờ là có rủi ro hay không mà là xử lý cái nào trước. Không có thước chung thì người ta xử lý cái vừa gặp gần đây nhất hoặc cái ai đó nhắc to nhất, và thế là tiêu tiền cho một mối nguy hiếm trong khi một sự cố vừa phải nhưng lặp hằng tháng vẫn nguyên đó. Việc quy về hai con số còn có tác dụng phụ rất hữu ích: nó buộc mọi người trong cuộc nói ra ước lượng của mình, và phần lớn bất đồng hoá ra nằm ở chỗ mỗi người đang tưởng tượng một mức thiệt hại khác nhau.

Phần tính đưa các cảnh sự cố quen thuộc kèm khả năng xảy ra và mức thiệt hại, rồi hỏi tổn thất kỳ vọng, hoặc hỏi giữa bốn rủi ro thì nên xử lý cái nào trước, hoặc hỏi một biện pháp phòng ngừa cắt được bao nhiêu tổn thất mỗi năm. Con số luôn được chọn sao cho rủi ro đáng ưu tiên KHÔNG phải rủi ro có mức thiệt hại lớn nhất — nếu không, chọn đúng chỉ cần nhìn con số to. Phần nhận diện thì cho một kế hoạch nghe khá ổn và hỏi chỗ nào dễ vỡ nhất.

Dấu hiệu rõ nhất là bạn thôi phản ứng theo mức kịch tính. Khi nghe một câu chuyện đáng sợ, câu hỏi bật ra trong đầu trở thành chuyện này xảy ra bao lâu một lần, thay vì cảm giác lo ngay. Dấu hiệu thứ hai là bạn tự đặt trần cho chi phí phòng ngừa: biện pháp cắt được mười triệu tổn thất mỗi năm thì không đáng chi hai mươi triệu, dù nó làm bạn yên tâm hơn. Trên bảng điểm, nhóm đề xếp thứ tự rủi ro là nhóm phản ánh tiến bộ rõ nhất, vì nó chỉ sai khi bạn còn để con số thiệt hại lấn át.

Hiểu lầm thứ nhất là coi tổn thất kỳ vọng như dự báo cho lần này; nó không nói gì về một lần cụ thể cả. Hiểu lầm thứ hai là dùng nó cho mọi loại rủi ro như nhau — với những mối nguy có thể xoá sổ toàn bộ, người ta chấp nhận trả giá cao hơn mức tích số gợi ý, và đó là lựa chọn hợp lý chứ không phải tính sai.

Hãy nhân trước rồi mới đọc phương án, vì con số thiệt hại lớn có sức hút rất mạnh với mắt. Khi so nhiều rủi ro, viết tích số của cả bốn ra bên cạnh thay vì so từng cặp. Và với các đề phòng ngừa, luôn nhớ trừ đi phần rủi ro còn lại sau khi đã phòng — biện pháp giảm rủi ro chứ hiếm khi xoá hẳn nó, và quên vế này là lỗi phổ biến nhất của cả nhóm.