Bánh chưng vuông, thường thấy nhiều ở miền Bắc, và bánh tét hình trụ dài, phổ biến ở miền Trung và miền Nam, đều được làm từ gạo nếp, đậu xanh, thịt lợn gói trong lá dong hoặc lá chuối rồi luộc chín trong nhiều giờ. Vào những ngày giáp Tết, nhiều gia đình vẫn giữ thói quen quây quần gói bánh cùng nhau, rồi thức canh nồi bánh luộc suốt đêm bên bếp lửa, xem đây như một hoạt động gắn kết các thành viên trước thềm năm mới. Bánh chưng, bánh tét sau khi chín được đặt trang trọng lên bàn thờ gia tiên để dâng cúng ông bà, tổ tiên trước khi cả nhà cùng thưởng thức trong những ngày Tết.

Theo truyền thuyết dân gian, vào thời vua Hùng thứ sáu, nhà vua muốn tìm người nối ngôi nên ra lệnh cho các hoàng tử dâng lễ vật ý nghĩa nhất để cúng tổ tiên. Trong khi anh em đua nhau tìm của ngon vật lạ, hoàng tử Lang Liêu nghèo khó lại được thần linh báo mộng, dùng gạo nếp, đậu xanh, thịt lợn làm ra bánh chưng hình vuông tượng trưng cho đất và bánh giầy hình tròn tượng trưng cho trời. Cảm động trước tấm lòng hiếu thảo ấy, vua Hùng đã truyền ngôi cho Lang Liêu. Từ đó, bánh chưng trở thành món ăn không thể thiếu mỗi dịp Tết, còn bánh tét ở miền Trung, miền Nam được xem là một biến thể theo nguyên liệu, cách gói khác nhau của từng vùng đất.

Ở nhiều vùng quê miền Bắc, cứ khoảng 27, 28 Tết, cả gia đình lại quây quần bên chiếc chiếu trải giữa sân, người rửa lá dong, người vo gạo, người khéo tay thì đảm nhận gói bánh, còn trẻ con thích thú ngồi canh nồi bánh chưng sôi sùng sục suốt đêm, thỉnh thoảng lại nướng vài củ khoai bên bếp lửa. Ở miền Nam, bánh tét thường được gói với nhân đậu xanh thịt mỡ hoặc biến tấu thành bánh tét chuối, bánh tét ngọt tuỳ từng gia đình, và cũng được đặt trang trọng lên bàn thờ ngày Tết. Dù hình dáng khác nhau, cả hai loại bánh đều mang chung một ý nghĩa nhắc nhở con cháu về cội nguồn nông nghiệp lúa nước và tấm lòng thành kính với tổ tiên.

Nhiều người nghĩ bánh chưng chỉ đơn thuần là một món ăn ngon ngày Tết chứ không mang ý nghĩa gì đặc biệt, nhưng thực chất hình dáng và nguyên liệu của bánh đều được gán những tầng ý nghĩa biểu tượng sâu xa về trời đất, mùa màng và lòng biết ơn tổ tiên theo truyền thuyết. Cũng có người cho rằng bánh chưng và bánh tét là hai món hoàn toàn khác biệt không liên quan tới nhau, nhưng thực ra bánh tét được nhiều nhà nghiên cứu văn hoá xem như một biến thể của bánh chưng khi người Việt di cư vào phía Nam, thay đổi hình dáng cho phù hợp với việc vận chuyển, bảo quản và nguyên liệu sẵn có ở vùng đất mới.