Văn Hóa & Phong Tục

Lì xì (mừng tuổi) là tục người lớn trao phong bao đỏ đựng tiền cho trẻ nhỏ và người già dịp Tết, mang ý nghĩa chúc may mắn, xua đuổi điều xấu chứ không nằm ở giá trị số tiền.

Áo dài trải qua nhiều thế kỷ biến đổi từ các kiểu áo tứ thân, ngũ thân đến áo dài hiện đại, gắn liền với hình ảnh người phụ nữ Việt và được chọn mặc trong những dịp trang trọng, nên dần trở thành biểu tượng trang phục dân tộc.

Bánh chưng, bánh tét gắn với truyền thuyết Lang Liêu thời Hùng Vương, tượng trưng cho trời đất và lòng biết ơn tổ tiên, nên trở thành món ăn không thể thiếu trên bàn thờ và mâm cỗ ngày Tết của người Việt.

Thờ cúng tổ tiên là cách con cháu bày tỏ lòng biết ơn, tưởng nhớ ông bà, người thân đã khuất, đồng thời gắn kết các thế hệ trong gia đình qua bàn thờ và những dịp giỗ chạp, lễ Tết.

Người xông đất là người đầu tiên bước vào nhà sau giao thừa, và dân gian tin tính cách, vận may của người đó sẽ ảnh hưởng tới cả năm của gia chủ, nên nhiều nhà chủ động mời người hợp tuổi, vui vẻ đến xông đất.

Ngày 23 tháng Chạp, người Việt cúng tiễn Táo Quân — vị thần được tin là theo dõi việc bếp núc trong nhà suốt năm — lên chầu trời báo cáo với Ngọc Hoàng, nên làm lễ tiễn kèm cá chép để thần "cưỡi" bay đi.

Rằm tháng 7 gộp hai dịp lễ song song trong văn hoá Việt: lễ Vu Lan báo hiếu cha mẹ theo Phật giáo, và tục cúng cô hồn, xá tội vong nhân theo tín ngưỡng dân gian, cả hai đều hướng tới lòng biết ơn và sự sẻ chia.

Trầu cau gắn với sự tích Trầu Cau về tình nghĩa vợ chồng, anh em thuỷ chung, nên trở thành biểu tượng cho lời thề gắn bó trăm năm và luôn xuất hiện đầu tiên trong các mâm lễ ăn hỏi, cưới xin của người Việt.

Lễ ăn hỏi là bước nhà trai chính thức xin phép nhà gái cho đôi trẻ đính ước, được xem như lời cam kết công khai trước hai họ, để sau đó hai gia đình mới chuẩn bị cho lễ cưới chính thức.

Màu trắng trong tang lễ truyền thống người Việt tượng trưng cho sự tinh khiết, buồn thương và là cách con cháu công khai bày tỏ lòng hiếu kính, tưởng nhớ người thân vừa qua đời trước họ hàng, làng xóm.

Đốt vàng mã xuất phát từ quan niệm dân gian "trần sao âm vậy" — người còn sống gửi tiền, đồ dùng bằng giấy cho người thân đã khuất qua lửa, như một cách bày tỏ tưởng nhớ và mong người đã mất được đủ đầy ở thế giới bên kia.

Nhiều người kiêng cắt tóc, cắt móng tay đầu năm vì lo ngại "cắt đi" phúc lộc, may mắn vừa mới đến, nên thường tranh thủ cắt tóc gọn gàng trước Tết rồi tránh đụng kéo trong những ngày đầu năm.

Người Việt tin lời nói đầu năm mang tính "vận vào" cả năm, nên thường tránh nói tới chết chóc, bệnh tật, thất bại và thay bằng những lời chúc tốt lành, với mong muốn tạo ra một khởi đầu tích cực cho gia đình.

Dân gian tin quét nhà đầu năm sẽ vô tình quét luôn tài lộc, may mắn vừa "về nhà" ra ngoài, nên nhiều gia đình dọn nhà thật sạch trước Tết rồi kiêng quét trong mấy ngày đầu năm.

Số 5 trong mâm ngũ quả gắn với quan niệm Ngũ Hành (Kim, Mộc, Thuỷ, Hoả, Thổ) của người xưa, mỗi loại quả tượng trưng một điều mong ước như phúc, lộc, thọ, khang, ninh cho năm mới.

Câu nói dân gian này sắp xếp thứ tự chúc Tết theo đạo lý coi trọng công ơn: mùng 1 dành cho bên nội, mùng 2 dành cho bên ngoại, mùng 3 dành cho thầy cô — người có công dạy dỗ, thể hiện truyền thống tôn sư trọng đạo của người Việt.

Ngày giỗ là dịp con cháu tề tựu vào đúng ngày mất của ông bà, cha mẹ hằng năm để dâng hương, tưởng nhớ, thể hiện đạo hiếu và cũng là dịp gắn kết các thành viên trong gia đình, dòng họ.

Trung Thu gắn với đêm trăng rằm tháng Tám sáng nhất năm, người xưa tổ chức rước đèn để soi đường vui chơi trong đêm tối và bày cỗ trông trăng để cả nhà quây quần, đặc biệt dành cho trẻ nhỏ sau mùa vụ bận rộn.

Xem tuổi (chọn ngày, xét hợp tuổi) là cách người xưa dựa vào Can Chi để chọn thời điểm và đối tác phù hợp cho việc lớn, nhằm cầu mong mọi việc suôn sẻ, tránh những gì họ tin là xung khắc.

Xin chữ đầu năm là tục người Việt đến gặp các ông đồ để xin một chữ Hán Nôm hoặc chữ Quốc ngữ viết thư pháp mang ý nghĩa tốt lành, như một lời cầu chúc và cũng thể hiện sự trọng chữ nghĩa, tri thức đầu năm mới.