Một cơn bão về bản chất là một cỗ máy khổng lồ chạy bằng hơi nước ấm bốc lên từ biển. Khi hơi nước bốc lên cao và ngưng tụ thành mây, nó giải phóng ra một lượng nhiệt lớn, và chính nhiệt lượng đó tiếp thêm năng lượng khiến khối không khí xoáy nhanh hơn, hình thành nên một cơn bão hoàn chỉnh. Muốn quá trình bốc hơi diễn ra đủ mạnh để nuôi một cơn bão, nhiệt độ mặt nước biển cần đạt ít nhất khoảng 26 đến 27 độ C. Nhiệt độ đại dương không tăng ngay khi hè bắt đầu mà cần cả mùa hè nắng nóng để tích lũy, nên nó đạt đỉnh vào cuối hè và kéo dài sang đầu thu.

Nguyên nhân cốt lõi là độ trễ nhiệt của nước biển so với không khí: nước cần thời gian dài hơn để nóng lên và cũng giữ nhiệt lâu hơn không khí. Vì thế dù ngày hè nắng gắt nhất thường rơi vào tháng 6, 7 ở Bắc bán cầu, nhiệt độ mặt biển vẫn tiếp tục tăng và chỉ đạt đỉnh vào khoảng tháng 8, 9, đúng lúc trùng với mùa thu. Ngoài nhiệt độ biển, bão còn cần độ ẩm cao trong khí quyển và ít gió cắt ngang ở tầng cao để không phá vỡ cấu trúc xoáy đang hình thành, và những điều kiện khí quyển này cũng thường thuận lợi nhất vào cùng giai đoạn. Đó là lý do mùa bão ở Tây Bắc Thái Bình Dương, khu vực ảnh hưởng trực tiếp tới Việt Nam, thường tập trung dày đặc từ tháng 7 đến tháng 11.

Nhìn lại thống kê nhiều năm, các cơn bão lớn đổ bộ vào miền Trung Việt Nam thường rơi vào khoảng tháng 9, 10, 11, đúng giai đoạn biển Đông ấm nhất trong năm, chứ hiếm khi xảy ra vào tháng 3, 4 khi biển còn mát. Ở vùng Đại Tây Dương, mùa bão chính thức của Mỹ cũng được giới khí tượng ấn định từ tháng 6 đến cuối tháng 11, với cao điểm rõ rệt vào tháng 9, đúng lúc nước biển vùng Caribbean và Vịnh Mexico nóng nhất. Vì vậy các bản tin dự báo mùa bão hằng năm luôn dựa nhiều vào nhiệt độ mặt biển đo được từ vệ tinh.

Nhiều người nghĩ bão có thể xuất hiện bất cứ lúc nào trong năm với xác suất như nhau, nhưng thực tế bão gần như không hình thành vào mùa đông hay đầu xuân vì khi đó biển còn quá lạnh để cung cấp đủ năng lượng. Cũng có người cho rằng bão xuất hiện nhiều vào mùa hè vì "trời nóng nói chung", nhưng chính xác hơn là do nhiệt độ nước biển, chứ không phải nhiệt độ không khí, mới là yếu tố quyết định; có những năm không khí mùa hè rất nóng nhưng biển chưa đủ ấm thì bão vẫn ít.