Tên gọi "sương muối" dễ khiến người ta nghĩ tới muối ăn, nhưng thực chất nó chẳng liên quan gì tới muối cả mà chỉ là một lớp băng trắng mịn phủ trên lá, tương tự như sương giá đóng trên kính xe vào sáng sớm mùa đông. Vào những đêm trời quang mây, mặt đất và lá cây toả nhiệt rất nhanh vào bầu trời, khiến bề mặt của chúng lạnh xuống dưới 0 độ C, thậm chí lạnh hơn cả không khí xung quanh. Khi bề mặt lá đủ lạnh, hơi nước trong không khí tiếp xúc với nó ngưng kết và đóng băng trực tiếp thành tinh thể, tạo nên lớp phủ trắng như muối rắc lên cây.

Nguyên nhân gây hại nằm ở chỗ nước bên trong tế bào thực vật, khi bị đóng băng đột ngột thành các tinh thể sắc nhọn, sẽ giãn nở thể tích và đâm thủng màng tế bào từ bên trong. Khi băng tan trở lại vào ban ngày, các tế bào đã vỡ không còn giữ được nước và chất dinh dưỡng, khiến lá và chồi non nhanh chóng héo rũ, chuyển màu nâu đen như bị cháy nắng, dù thực chất là bị "cháy lạnh". Cây trồng nhiệt đới hoặc mới ra lá non, chưa quen với nhiệt độ dưới 0 độ C, dễ bị tổn thương nặng hơn hẳn so với cây ôn đới đã thích nghi. Điều kiện lý tưởng để sương muối hình thành là trời quang, gió lặng và độ ẩm vừa phải, vì mây và gió đều cản trở quá trình toả nhiệt nhanh của mặt lá.

Ở vùng núi phía Bắc Việt Nam như Sa Pa, Mộc Châu hay Mẫu Sơn, những đợt rét đậm giữa mùa đông thường kèm sương muối trắng xoá phủ kín vườn rau, ruộng chè, khiến lá non chuyển đen chỉ sau một đêm, gây thiệt hại không nhỏ cho nông dân trồng rau vụ đông. Người trồng hoa, cây cảnh ở những vùng này thường phải che phủ luống rau bằng nilon hoặc đốt lửa hun khói vào ban đêm để giữ ấm và ngăn nhiệt toả quá nhanh, một biện pháp dân gian nhưng khá hiệu quả để hạn chế sương muối hình thành.

Nhiều người tưởng "sương muối" thực sự chứa muối hoặc liên quan tới hơi nước mặn từ biển bốc lên, nhưng tên gọi này chỉ dựa vào hình dạng lớp tinh thể trắng mịn trông giống muối rắc, còn bản chất hoàn toàn là băng nước ngọt đóng trực tiếp từ hơi ẩm trong không khí. Cũng có người nghĩ sương muối chỉ xảy ra ở vùng cực lạnh, trong khi nó có thể xuất hiện ngay ở vùng núi Việt Nam mỗi khi có đợt không khí lạnh mạnh tràn về kèm trời quang, lặng gió vào ban đêm.