Mặt Trăng tuy ở rất xa nhưng vẫn hút mọi vật trên Trái Đất, và nước biển thì dễ bị kéo hơn đất đá vì nó chảy được. Phía Trái Đất hướng về Mặt Trăng, nước bị hút dồn lại và phình lên. Điều thú vị là ở phía đối diện, nước cũng phình lên do quán tính quay của cả hệ, tạo thành hai vùng nước cao ở hai đầu. Trái Đất quay một vòng mỗi ngày, nên một điểm trên bờ biển lần lượt đi qua vùng nước cao rồi vùng nước thấp, khiến ta thấy thủy triều lên xuống đều đặn.

Nguyên nhân cốt lõi là lực hấp dẫn của Mặt Trăng tác động không đều lên các phần của Trái Đất. Phần nước gần Mặt Trăng bị hút mạnh nhất nên dâng cao, phần nước ở xa bị hút yếu nhất nên bị bỏ lại phía sau và cũng phồng lên, còn hai bên hông thì nước rút bớt. Vì có hai chỗ phình đối xứng, hầu hết các bờ biển có hai lần triều lên và hai lần triều xuống mỗi ngày. Mặt Trời cũng góp lực hút, tuy yếu hơn do ở quá xa; khi Mặt Trời, Mặt Trăng và Trái Đất thẳng hàng, hai lực cộng lại tạo thủy triều rất lớn, còn khi chúng vuông góc thì triều yếu đi.

Người dân vùng biển hiểu rất rõ nhịp thủy triều và sắp xếp công việc theo nó. Ngư dân thường ra khơi và cập bến theo con nước, còn người nuôi ngao, bắt nghêu thì chờ lúc triều rút để lộ bãi bồi mà mưu sinh. Vào những ngày gần rằm hoặc đầu tháng âm lịch, khi Mặt Trời và Mặt Trăng gần thẳng hàng, thủy triều dâng đặc biệt cao, người ta gọi là con nước cường. Đó là lý do lịch con nước gắn liền với đời sống ven biển.

Nhiều người tưởng chỉ có phía biển hướng về Mặt Trăng mới có triều lên, nhưng thực ra phía đối diện cũng dâng nước cùng lúc, nên mỗi ngày thường có tới hai lần triều cao. Cũng có người nghĩ thủy triều do gió gây ra, trong khi gió chỉ tạo sóng, còn nhịp lên xuống lớn và đều đặn của mực nước là do lực hấp dẫn của Mặt Trăng và Mặt Trời. Hiểu đúng giúp ta lý giải vì sao thủy triều gắn chặt với chu kỳ của Mặt Trăng chứ không phải thời tiết.