Theo tín ngưỡng dân gian, mỗi gia đình đều có Táo Quân, thường được hình dung là ba vị thần (hai ông một bà) trông coi việc bếp núc, ăn ở trong nhà suốt cả năm. Đến ngày 23 tháng Chạp âm lịch, các vị thần này cưỡi cá chép bay về trời để báo cáo với Ngọc Hoàng những chuyện tốt xấu đã xảy ra trong gia đình suốt một năm qua. Vì vậy, các gia đình thường làm mâm cỗ cúng tiễn ông Công ông Táo vào sáng hoặc trưa ngày này, kèm theo phóng sinh cá chép ra sông, hồ để làm "phương tiện" cho các vị thần lên trời.

Tục thờ Táo Quân bắt nguồn từ tín ngưỡng thờ thần bếp lửa rất lâu đời của cư dân nông nghiệp, khi bếp lửa vừa là nơi nấu ăn vừa được coi là trung tâm giữ ấm, gắn kết cả gia đình. Người xưa tin rằng vị thần cai quản bếp núc chứng kiến mọi chuyện diễn ra trong nhà — từ nếp ăn ở đến cách đối xử giữa các thành viên — nên lễ tiễn Táo Quân về trời mang ý nghĩa một dịp gia đình nhìn lại năm cũ, dọn dẹp bàn thờ bếp sạch sẽ và cầu mong năm mới ấm no. Việc chọn cá chép làm phương tiện cũng xuất phát từ hình ảnh cá chép vượt vũ môn hoá rồng trong văn hoá dân gian, tượng trưng cho sự thăng tiến, hanh thông.

Vào sáng 23 tháng Chạp, nhiều gia đình ở miền Bắc chuẩn bị mâm cỗ mặn hoặc chay cùng ba con cá chép sống thả trong chậu nước đặt cạnh bàn thờ. Sau khi thắp hương khấn vái, người lớn trong nhà thường dẫn trẻ con ra bờ sông, ao hồ gần nhà để thả cá chép, vừa phóng sinh vừa dặn con "đây là phương tiện để ông Táo lên trời báo cáo việc nhà mình đó con". Ở một số vùng miền Trung, miền Nam, mâm cúng có thể thay bằng cá chép giấy hoặc chỉ dùng hoa quả, thể hiện sự linh hoạt của phong tục theo từng địa phương.

Nhiều người nghĩ đây là lễ "tiễn ông Táo đi luôn", nhà sẽ không còn ai trông coi bếp núc trong mấy ngày Tết, nhưng thực ra đến đêm giao thừa các vị thần này sẽ quay trở lại tiếp tục nhiệm vụ của mình. Cũng có người hiểu nhầm đây là một hình thức "hối lộ thần linh" để được báo cáo tốt, nhưng bản chất phong tục này gần với việc con người tự nhắc mình sống tốt hơn, vì tin rằng mọi việc trong nhà đều được ghi nhận, chứ không phải nghi lễ nhằm che giấu điều xấu.