Hãy tưởng tượng một đoàn xe đông đúc đang chạy với khoảng cách gần nhau. Nếu người lái đầu tiên phanh nhẹ vì lo lắng, xe trước đổi làn, hay chỉ đơn giản là mất tập trung, người lái ngay sau phải phanh mạnh hơn một chút để kịp phản ứng, người tiếp theo lại phải phanh mạnh hơn nữa - vì mỗi người đều có độ trễ phản xạ nhất định, thường 0,5-1,5 giây. Cứ như vậy, một hành động phanh rất nhỏ ở đầu đoàn xe sẽ khuếch đại dần thành việc xe phía sau phải dừng hẳn, dù xe đầu tiên đã tăng tốc trở lại từ lâu.

Hiện tượng này gọi là sóng ma hay phantom traffic jam trong nghiên cứu giao thông, được các nhà khoa học chứng minh bằng thực nghiệm: khi cho một đoàn xe chạy vòng tròn khép kín với mật độ đủ dày, tắc nghẽn tự phát xuất hiện dù không hề có bất kỳ chướng ngại vật, tai nạn hay tín hiệu đèn nào. Nguyên nhân gốc rễ nằm ở độ trễ phản xạ của con người cộng với việc giữ khoảng cách quá gần - khi mật độ xe vượt một ngưỡng nhất định, chỉ cần một dao động nhỏ về tốc độ cũng đủ khuếch đại thành sóng dừng lan ngược chiều xe chạy với tốc độ khoảng 20km/h, bất kể xe phía trước đã đi hết bao xa.

Đây là lý do bạn có thể lái xe kẹt cứng suốt 20-30 phút trên cao tốc rồi đột ngột thấy đường thông thoáng trở lại mà không tìm thấy bất kỳ dấu vết tai nạn hay công trường nào ở phía trước - nguyên nhân đã tan biến từ rất lâu, chỉ còn lại làn sóng tắc nghẽn tự lan truyền. Các nhà nghiên cứu giao thông từng làm thí nghiệm cho hàng chục xe chạy vòng tròn với khoảng cách gần đều, chỉ sau vài phút tắc nghẽn tự phát xuất hiện đúng như dự đoán.

Nhiều người tin chắc rằng cứ tắc đường là phải có tai nạn, xe hỏng hay công trường ở đâu đó phía trước, nên cố tìm kiếm thủ phạm khi nhích từng chút một. Thực tế phần lớn tắc đường trên cao tốc đông xe không hề có nguyên nhân vật lý cụ thể nào cả, mà chỉ là hệ quả của mật độ xe dày kết hợp phản xạ phanh không đồng đều của con người - hiểu điều này giúp tài xế biết cách giữ khoảng cách hợp lý và phanh nhẹ nhàng hơn để không góp phần làm sóng tắc nghẽn lan xa hơn.