Mâm ngũ quả là mâm trái cây bày trên bàn thờ gia tiên trong dịp Tết Nguyên Đán, thường gồm năm loại quả khác nhau về hình dáng, màu sắc. Người xưa không chọn quả một cách tuỳ tiện mà thường gán mỗi loại quả với một điều mong ước cho năm mới, ví dụ quả mãng cầu mong "cầu" được như ý, dừa đọc trại thành "vừa", đu đủ mang nghĩa "đủ" đầy, xoài đọc gần với "xài" tức có tiền để tiêu xài, tạo thành câu chúc quen thuộc "cầu vừa đủ xài" ở miền Nam. Cách chọn quả và cách bày biện vì vậy khác nhau tuỳ vùng miền, nhưng đều chung một tinh thần cầu mong năm mới sung túc.

Con số năm được ưa chuộng trong mâm quả bắt nguồn từ thuyết Ngũ Hành trong triết lý phương Đông cổ, coi vạn vật được tạo thành từ năm yếu tố cơ bản là Kim, Mộc, Thuỷ, Hoả, Thổ, tương ứng với năm màu sắc trắng, xanh, đen, đỏ, vàng. Mâm ngũ quả truyền thống vì thế thường được chọn sao cho có đủ các gam màu tượng trưng cho năm yếu tố này, thể hiện mong ước một năm mới cân bằng, hài hoà giữa trời đất và con người. Ngoài ra, số 5 trong văn hoá Á Đông còn gắn với "ngũ phúc" — năm điều phúc lành gồm phú (giàu có), quý (sang trọng), thọ (sống lâu), khang (khoẻ mạnh) và ninh (bình an) — nên bày đủ năm loại quả cũng như một lời cầu chúc trọn vẹn cho gia đình.

Ở miền Nam, mâm ngũ quả phổ biến thường có mãng cầu, dừa, đu đủ, xoài và sung, ghép âm đọc lại thành lời cầu "cầu vừa đủ xài sung túc", và người miền Nam thường tránh bày chuối vì cho rằng tên gọi gần âm với sự "chúi nhủi", không may mắn. Trong khi đó ở miền Bắc, mâm quả lại hay có nải chuối xanh đặt ở dưới cùng tượng trưng bàn tay che chở, bên trên là bưởi hoặc phật thủ vàng óng, xen thêm quýt, hồng, táo đỏ, tạo nên một tổng thể nhiều màu sắc rực rỡ. Sự khác biệt này cho thấy mâm ngũ quả không có một khuôn mẫu cứng nhắc mà biến đổi linh hoạt theo sản vật và quan niệm từng vùng.

Nhiều người nghĩ mâm ngũ quả bắt buộc phải đúng chính xác năm loại quả, thiếu hay thừa đều không được, nhưng thực tế ngày nay nhiều gia đình bày bảy, chín loại quả cho mâm thêm đầy đặn, đẹp mắt mà không phá vỡ ý nghĩa ban đầu, miễn giữ được tinh thần cầu mong đủ đầy. Cũng có người cho rằng phải chọn đúng những loại quả "may mắn" giống hệt gia đình khác mới đúng phong tục, nhưng thực chất việc chọn quả gì phụ thuộc nhiều vào sản vật địa phương và cách chơi chữ theo tên gọi, nên mỗi vùng miền, thậm chí mỗi gia đình có thể bày một mâm ngũ quả khác nhau mà vẫn đúng truyền thống.