Chi phí cơ hội

Mỗi lần chọn một phương án là bạn đồng thời từ chối mọi phương án còn lại, và cái giá thật sự của lựa chọn không phải số tiền ghi trên hoá đơn mà là phương án tốt nhất bạn vừa bỏ qua. Vì nguồn lực nào cũng hữu hạn — tiền, thời gian, sự chú ý — nên không tồn tại lựa chọn miễn phí, kể cả những lựa chọn không tiêu đồng nào. Điều làm mô hình này khó áp dụng là phần bị bỏ qua không bao giờ hiện ra, nên nó không tự nhắc bạn; bạn phải chủ động dựng nó lên thành một phương án cụ thể để có cái mà so.

Một buổi tối rảnh dùng để xem phim thì chi phí cơ hội là buổi học tiếng Anh, giấc ngủ sớm, hay bữa ăn với người thân — tuỳ thứ nào là lựa chọn tốt nhất còn lại của bạn tối đó. Ở khía cạnh tiền bạc, mua một chiếc xe ba trăm triệu không chỉ mất ba trăm triệu mà còn mất phần lãi khoản tiền ấy sinh ra, cộng chi phí gửi xe và bảo dưỡng — tất cả đều là những thứ lẽ ra đã đi vào việc khác.

Khi bạn đang cân nhắc một khoản chi lớn, một lời hứa dài hạn về thời gian, hoặc khi thấy mình nói câu này rẻ mà. Nó đặc biệt hữu ích lúc mọi phương án đều nghe hợp lý, vì so hai lựa chọn cạnh nhau bao giờ cũng rõ hơn đánh giá một lựa chọn đứng một mình. Cũng nên lấy nó ra mỗi khi bạn nhận thêm một việc: thứ đắt nhất ở đó thường không phải công sức mà là những việc khác sẽ không còn chỗ.

Viết ra phương án tốt nhất còn lại thành một câu cụ thể, đừng để nó ở dạng cái gì đó khác. Quy cả hai về cùng một đơn vị khi có thể — tiền, giờ, hoặc kết quả mong muốn. Rồi hỏi nếu phải chọn lại từ đầu, bạn có chọn cái này không.

Nhiều người tưởng chi phí cơ hội là tổng mọi thứ mình đã bỏ qua, nên cộng dồn hết các phương án lại và ra một con số đáng sợ. Thực ra nó chỉ tính MỘT phương án: cái tốt nhất còn lại, vì bạn cũng chỉ chọn được một. Nhầm lẫn thứ hai là gộp nó với chi phí chìm — chi phí cơ hội nhìn về phía trước, còn chi phí chìm là phần đã mất và không nên tham gia vào quyết định nào nữa.

Không phải mọi thứ quy ra được cùng một đơn vị, và ép quy đổi những việc thuộc về quan hệ hay sức khoẻ sang tiền thường cho ra kết luận méo mó. Ngoài ra, tính chi phí cơ hội cho từng lựa chọn nhỏ trong ngày là tự làm mình kiệt sức — hãy để dành nó cho các quyết định đủ lớn.