Tư duy sáng tạo

Sáng tạo hay bị hình dung như một tia chớp trời cho, tới với vài người đặc biệt vào những lúc không ai đoán được. Nhìn kỹ các ý tưởng thực sự mới thì chúng thường có cấu trúc khá tầm thường: hai thứ vốn nằm ở hai ngăn khác nhau trong đầu được đặt cạnh nhau, hoặc một câu hỏi quen bị lật ngược lại. Máy rút tiền tự động ra đời khi ai đó nối chuyện ngân hàng với chuyện máy bán kẹo tự động. Điều đó có nghĩa là phần lớn việc của sáng tạo nằm ở chỗ nới rộng vùng tìm kiếm và chịu đựng được vài phút bối rối, chứ không nằm ở chỗ chờ cảm hứng.

Có thể chia thành hai động tác khác hẳn nhau. Động tác thứ nhất là mở rộng: bung ra thật nhiều khả năng, kể cả những cái nghe kỳ quặc, và cố tình với sang các lĩnh vực chẳng liên quan để tìm chất liệu. Động tác thứ hai là thu hẹp: sàng đống đó lấy cái vừa mới lạ vừa thật sự dùng được. Ý tưởng chỉ lạ mà không giải quyết gì thì là trò vui, còn dùng được mà ai cũng nghĩ ra thì không tạo khác biệt nào. Hầu hết người tự nhận mình thiếu sáng tạo thực ra đang bóp hai động tác này vào làm một: vừa nghĩ ra được nửa ý đã kịp chê nó, nên chẳng ý nào sống đủ lâu để lớn lên.

Vì phần lớn bế tắc trong công việc không phải bế tắc về nguồn lực mà về cách đặt vấn đề. Một quán ăn than khách chê chờ lâu có thể đổ tiền thuê thêm người, hoặc hỏi lại xem có cách nào khiến mười lăm phút chờ ấy bớt khó chịu — và câu hỏi thứ hai mở ra những lời giải rẻ hơn nhiều. Khả năng nối hai vùng xa nhau cũng chính là thứ giúp bạn giải thích một khái niệm khó bằng hình ảnh quen thuộc, một kỹ năng đắt giá khi phải thuyết phục người khác. Và ở thời mà những việc lặp lại theo khuôn ngày càng được máy làm thay, phần còn lại của con người nghiêng hẳn về phía đặt câu hỏi mới.

Một bài trắc nghiệm không thể bắt bạn sáng tác, nên hai dạng ở đây rèn phần nhận biết — bước đệm cần thiết trước khi tự nghĩ ra. Dạng liên kết xa đưa hai thứ chẳng ăn nhập rồi hỏi mối liên hệ nào vừa bất ngờ vừa đứng vững, buộc bạn phân biệt một phép so sánh thật sự soi sáng vấn đề với một câu ví von kêu nhưng rỗng. Dạng đảo ngược vấn đề cho một bài toán phát biểu theo lối thông thường rồi hỏi cách đặt lại nào mở ra hướng giải mới; nhiễu ở đây là những cách diễn đạt khác đi mà không đổi bản chất, đúng cái bẫy hay gặp trong các buổi họp tìm ý tưởng. Cả hai dạng đều lấy bối cảnh gần: quán xá, lớp học, ứng dụng điện thoại, việc nhà.

Điểm ở đây là chỉ báo yếu hơn hẳn các năng lực khác, và cần trung thực về điều đó. Cái bài tập đo được là bạn có phân biệt nổi ý tưởng thật với ý tưởng kêu hay không; nó không đo được bạn có tự nghĩ ra chúng trước một trang giấy trắng hay không. Vì vậy hãy lấy dấu hiệu bên ngoài làm thước chính: khi gặp bế tắc, bạn có tự động thử phát biểu lại vấn đề theo hai ba cách trước khi lao vào giải không; khi nghe một ý lạ, khoảng cách từ lúc nghe tới lúc bạn chê có dài ra không. Trong bài, dấu hiệu tốt là bạn ngừng chọn phương án hoa mỹ nhất và bắt đầu chọn phương án nói được điều gì cụ thể.

Hiểu lầm lớn nhất là coi sáng tạo như một đặc điểm bẩm sinh mà người ta hoặc có hoặc không. Số lượng và chất lượng ý tưởng đi cùng nhau khá chặt: người nghĩ ra nhiều ý hay thường là người nghĩ ra nhiều ý nói chung, kể cả ý dở. Hiểu lầm thứ hai là tin rằng ràng buộc giết chết sáng tạo. Thực tế thì ngược lại — một đề bài quá rộng khiến người ta tê liệt, còn giới hạn chặt lại buộc phải tìm đường vòng, và đường vòng chính là chỗ ý mới nằm.

Khi làm dạng liên kết xa, đừng dừng ở mối nối đầu tiên hiện ra trong đầu — nó gần như luôn là mối nối hiển nhiên nhất và thường không phải đáp án. Với dạng đảo ngược, hãy thử hỏi "làm sao để chuyện này tệ đi" rồi lật ngược câu trả lời; nghe ngớ ngẩn nhưng nó phá được lối mòn rất hiệu quả. Và hãy chấp nhận cảm giác lúng túng vài giây trước khi chọn, vì đó thường là dấu hiệu bạn đang rời khỏi vùng câu trả lời quen thuộc.