Lưỡng nan giả

Lưỡng nan giả là trình bày một tình huống như thể chỉ có đúng hai khả năng, rồi buộc người nghe chọn một — trong khi thực tế còn phương án thứ ba, thứ tư, hoặc các mức trung gian. Nó thường xuất hiện dưới dạng 'hoặc là... hoặc là...', 'nếu không ủng hộ thì là chống đối'. Cái hỏng ở đây không phải kết luận, mà là danh sách lựa chọn đã bị cắt bớt trước khi bạn kịp nhìn.

Một quản lý nói với nhóm: 'Hoặc là làm thêm cuối tuần để kịp hạn, hoặc là chấp nhận mất khách.' Trên thực tế còn ít nhất vài đường khác: thương lượng lùi hạn, cắt bớt phạm vi bản giao đầu tiên, thuê thêm người, hoặc bàn giao từng phần. Khi chỉ hai ô được bày ra, mọi cuộc thảo luận sau đó xoay quanh việc chọn ô nào, chứ không ai hỏi vì sao chỉ có hai ô.

Câu nói đóng khung chỉ hai lựa chọn: 'hoặc là... hoặc là...', 'không ủng hộ tức là chống đối', 'một là làm, hai là nghỉ'. Thường đi kèm giọng khẩn trương để không ai kịp hỏi thêm. Phép kiểm nhanh: bạn có nghĩ ra được một phương án thứ ba trong mười giây không, và hai vế đó có thật sự loại trừ nhau không hay làm được cả hai?

Hai lựa chọn tạo cảm giác rõ ràng và khẩn trương, còn danh sách dài thì gây mệt. Trong lúc gấp gáp, một khung lựa chọn gọn gàng được não tiếp nhận như sự sáng suốt. Nó cũng khai thác tâm lý sợ bị coi là bên tiêu cực: ai muốn bị xếp vào ô 'chấp nhận mất khách'?

Hỏi thẳng: 'Còn cách nào khác không?' rồi tự nêu ít nhất một phương án thứ ba, dù thô. Chỉ cần một lựa chọn nữa xuất hiện là cái khung nhị phân vỡ. Cũng nên kiểm tra xem hai vế có thật sự loại trừ nhau không — nhiều khi ta làm được cả hai, hoặc làm một phần của mỗi bên.

'Trước khi chọn giữa hai phương án đó, mình thử liệt kê thêm vài cách nữa xem sao: lùi hạn, cắt bớt phạm vi, hay bàn giao từng phần. Có lý do nào khiến những cách này không khả thi không?' — chỉ cần một phương án thứ ba xuất hiện là cái khung nhị phân vỡ.

Có những tình huống thật sự chỉ có hai khả năng: một con số hoặc chia hết cho 2 hoặc không, một chuyến bay hoặc cất cánh hoặc không. Khi hai vế đã vét cạn mọi khả năng, đó là lưỡng phân hợp lệ chứ không phải nguỵ biện. Việc cần làm là kiểm tra danh sách đã đầy đủ chưa, không phải phản đối mọi câu có chữ 'hoặc'.