Lỗi quy kết cơ bản

Khi giải thích hành vi của người khác, ta nghiêng hẳn về nguyên nhân thuộc con người họ và coi nhẹ hoàn cảnh; nhưng khi giải thích hành vi của chính mình thì ngược lại. Người chen hàng là kẻ vô ý thức, còn ta chen hàng vì đang có việc gấp. Sự bất đối xứng này có gốc rất đơn giản: ta biết rõ hoàn cảnh của mình và gần như không biết gì về hoàn cảnh của họ. Hệ quả trong công việc rất đắt, vì nó đẩy mọi chẩn đoán về phía thái độ con người và bỏ qua những nguyên nhân nằm trong cách vận hành.

Một đồng nghiệp nộp báo cáo trễ và bạn nghĩ người này thiếu trách nhiệm. Thực tế họ đang chờ số liệu từ một bộ phận khác suốt ba ngày. Khi chính bạn nộp trễ tuần sau đó, lời giải thích trong đầu bạn lập tức là do khối lượng việc quá tải, chứ không phải do bạn thiếu trách nhiệm. Cùng một hành vi, hai cách giải thích khác hẳn nhau, và bạn không hề thấy mâu thuẫn.

Lời giải thích của bạn cho hành vi người khác dùng tính từ về con người: lười, cẩu thả, kiêu ngạo. Bạn chưa hỏi họ điều gì đang xảy ra. Và bạn nhận ra mình dùng hai bộ tiêu chuẩn khác nhau cho cùng một lỗi, tuỳ người mắc lỗi là ai.

Vì hành vi của người khác thì nhìn thấy được, còn hoàn cảnh của họ thì không, nên cái hiện ra trước mắt trở thành lời giải thích mặc định. Gán cho tính cách cũng gọn hơn: nó cho một câu chuyện ổn định và dự đoán được, thay vì một mớ tình huống thay đổi liên tục.

Trước khi kết luận, hãy nghĩ ra ba hoàn cảnh có thể dẫn tới hành vi đó rồi mới đánh giá. Hỏi thẳng người trong cuộc là cách rẻ nhất và hiệu quả nhất. Và nếu cùng một chuyện xảy ra với nhiều người khác nhau, hãy chuyển hướng nghi ngờ sang quy trình thay vì sang con người.

Đôi khi tính cách thật sự là nguyên nhân, và một chuỗi hành vi lặp lại qua nhiều hoàn cảnh khác nhau là bằng chứng chính đáng cho điều đó. Việc dự đoán người khác dựa trên những gì họ đã làm nhiều lần cũng là cách hợp lý để quyết định nên tin ai tới đâu. Ranh giới nằm ở số lần và số hoàn cảnh: một lần trong một tình huống thì chưa nói lên điều gì cả.