Đánh tráo khái niệm

Đánh tráo khái niệm là dùng cùng một từ ở hai nghĩa khác nhau trong hai bước của lập luận, khiến kết luận trông như được suy ra hợp lệ. Vì mặt chữ không đổi, người nghe khó nhận ra chỗ trượt nghĩa. Những từ dễ bị đánh tráo nhất là các từ vừa có nghĩa thông thường vừa có nghĩa chuyên môn, hoặc vừa mô tả vừa đánh giá: 'tự nhiên', 'lý thuyết', 'công bằng', 'trung bình'.

'Sản phẩm này hoàn toàn tự nhiên, mà cái gì tự nhiên thì an toàn.' Ở vế đầu, 'tự nhiên' nghĩa là có nguồn gốc từ thực vật; ở vế sau, nó được hiểu là lành tính. Hai nghĩa khác nhau — nấm độc và lá ngón cũng hoàn toàn tự nhiên, còn insulin tổng hợp thì chẳng tự nhiên chút nào mà cứu sống hàng triệu người. Ghép hai vế lại, câu nói tạo ra một kết luận mà không vế nào tự nó chứng minh được, và người nghe gật đầu vì đã quen coi 'tự nhiên' là một lời khen.

Một từ xuất hiện hai lần trong cùng lập luận nhưng nghĩa đã đổi giữa chừng — hay gặp nhất ở các từ vừa mô tả vừa đánh giá: 'tự nhiên', 'lý thuyết', 'công bằng', 'bình thường'. Phép kiểm nhanh: thay từ mập mờ bằng định nghĩa đầy đủ ở CẢ HAI vế; nếu lập luận sụp thì đó chính là chỗ trượt nghĩa.

Não xử lý ngôn ngữ theo ngữ cảnh và tự động chọn nghĩa hợp lý nhất ở từng vế, nên chỗ chuyển nghĩa trôi qua mà không gây cảm giác vấp. Với các từ mang sắc thái tích cực sẵn, người nghe còn gật đầu trước khi kịp hỏi 'tự nhiên nghĩa là gì'.

Yêu cầu định nghĩa và giữ đúng một nghĩa cho suốt lập luận: 'Ở đây tự nhiên nghĩa là gì?'. Thử thay từ mập mờ bằng định nghĩa đầy đủ ở cả hai vế — nếu lập luận sụp, đó chính là chỗ đánh tráo.

'Cho tôi hỏi lại: ở câu đầu, "tự nhiên" nghĩa là gì? Còn ở câu sau, anh đang dùng nó theo nghĩa nào?' — buộc giữ MỘT nghĩa cho suốt lập luận là cách nhanh nhất để lộ chỗ trượt nghĩa mà không cần tranh cãi gì thêm.

Một từ có nhiều nghĩa không phải là lỗi; tiếng Việt vốn giàu nghĩa và chơi chữ là một nét đẹp của nó. Nó chỉ thành nguỵ biện khi hai nghĩa được dùng trong CÙNG một chuỗi suy luận và kết luận dựa vào chính sự lẫn lộn ấy. Việc đề nghị làm rõ nghĩa cũng không phải bắt bẻ: trong tranh luận nghiêm túc, thống nhất định nghĩa trước là bước tiết kiệm thời gian nhất.