Khái quát vội vàng

Khái quát vội vàng là kết luận về cả một nhóm dựa trên số quan sát quá ít hoặc không đại diện. Vấn đề không nằm ở việc khái quát — mọi hiểu biết đều bắt đầu từ đó — mà ở cỡ mẫu và cách chọn mẫu. Vài trường hợp ta tình cờ gặp thường không phản ánh phân bố thật, vì ta chỉ gặp những trường hợp nổi bật hoặc gần mình.

Một người mua hai chiếc quạt cùng hãng, cả hai đều hỏng trong năm đầu, và kết luận 'hãng này làm ăn kém'. Hai chiếc là quá ít để nói gì về tỉ lệ lỗi của hàng chục nghìn sản phẩm; hơn nữa cả hai có thể cùng một lô, cùng một điều kiện dùng. Ngược lại, người dùng bền năm năm cũng không đủ dữ liệu để khen hãng ấy tốt.

Kết luận nói về cả một nhóm ('dân ở đó', 'hãng này', 'đàn ông thường') nhưng bằng chứng chỉ là một vài trường hợp người nói tình cờ gặp. Từ khoá hay xuất hiện: 'tôi thấy mấy người...', 'lần nào tôi cũng...'. Phép kiểm nhanh: bao nhiêu trường hợp, chọn thế nào, và những trường hợp KHÔNG khớp có cơ hội lọt vào tầm quan sát của người nói không?

Trải nghiệm trực tiếp có sức nặng cảm xúc lớn hơn hẳn số liệu, và trí nhớ giữ lại những ca nổi bật rõ hơn những ca bình thường. Thêm nữa, kết luận gọn giúp ta ra quyết định nhanh, nên bộ não ưu tiên nó hơn câu trả lời thận trọng 'chưa đủ dữ liệu'.

Hỏi cỡ mẫu và cách lấy mẫu: bao nhiêu trường hợp, chọn thế nào, có so với nhóm đối chứng không. Diễn đạt lại kết luận theo mức chắc chắn thật: 'hai chiếc tôi mua đều hỏng' là sự thật, còn 'hãng này kém' là suy rộng cần thêm dữ liệu. Cách nói lại này không làm mất thông tin nào — nó chỉ đặt kết luận về đúng phạm vi mà bằng chứng cho phép.

'Trải nghiệm của anh là có thật và đáng ghi nhận. Nhưng hai trường hợp thì hơi ít để nói về cả một hãng — mình thử tìm số liệu tỉ lệ lỗi xem sao?' — công nhận dữ kiện trước, rồi mới bàn về phạm vi mà dữ kiện ấy cho phép kết luận.

Khái quát từ mẫu nhỏ vẫn hợp lệ khi mẫu đủ đại diện hoặc khi hiệu ứng rất mạnh — nếm một thìa canh là biết cả nồi mặn, vì canh đã được khuấy đều. Điều kiện quyết định là tính đồng nhất của cái ta đang lấy mẫu.