Nhân quả giả

Nhân quả giả là suy ra quan hệ nhân quả chỉ từ thứ tự thời gian hoặc từ việc hai thứ cùng tăng giảm. Hai hiện tượng đi cùng nhau có thể do trùng hợp, do cùng chịu tác động của một nguyên nhân thứ ba, hoặc do chiều nhân quả ngược lại. Đây là lỗi phổ biến nhất khi đọc tin về sức khoẻ, vì các nghiên cứu quan sát chỉ cho thấy mối liên hệ, còn tiêu đề bài báo lại viết như thể đã chứng minh nguyên nhân.

Số liệu cho thấy tháng nào bán nhiều kem thì tháng đó cũng nhiều vụ đuối nước, và ai đó kết luận ăn kem gây nguy hiểm khi bơi. Nguyên nhân thật đứng sau cả hai là thời tiết nóng: trời nóng thì người ta vừa ăn kem nhiều hơn vừa đi bơi nhiều hơn. Bỏ qua biến thứ ba này, hai con số trông như có quan hệ nhân quả.

Hai hiện tượng được nối bằng 'nên', 'do đó', 'vì vậy' mà bằng chứng duy nhất là chúng xảy ra gần nhau hoặc cùng tăng giảm. Trên báo, dấu hiệu là tiêu đề viết 'gây ra' trong khi nghiên cứu chỉ nói 'liên quan tới'. Phép kiểm nhanh: có yếu tố thứ ba nào tác động lên cả hai không, và chiều ngược lại có hợp lý không?

Bộ não là cỗ máy tìm mẫu, và 'A rồi B' là mẫu đơn giản nhất để lưu lại. Một câu chuyện có nguyên nhân rõ ràng cũng dễ nhớ và dễ kể hơn nhiều so với 'có liên hệ nhưng chưa rõ vì sao'.

Đặt ba câu hỏi: có yếu tố thứ ba nào tác động lên cả hai không, chiều ngược lại có hợp lý không, và có nghiên cứu can thiệp (thay đổi A rồi xem B) chứ không chỉ quan sát không. Chú ý cách diễn đạt trong bản tin: 'liên quan tới' rất khác 'gây ra', và khoảng cách giữa hai cụm từ ấy thường chính là toàn bộ phần chưa được chứng minh.

'Hai con số này đi cùng nhau thật. Nhưng có yếu tố thứ ba nào tác động lên cả hai không, và chiều ngược lại có hợp lý không?' — chỉ hai câu hỏi này thôi đã gỡ được phần lớn các kết luận nhân quả vội vàng trên báo.

Thứ tự thời gian là điều kiện cần của nhân quả, nên nó vẫn là manh mối đáng theo. Khi có thêm cơ chế giải thích, liều lượng tỉ lệ với hiệu ứng và thí nghiệm lặp lại được, kết luận nhân quả là chính đáng chứ không phải nguỵ biện.