Vin vào truyền thống

Vin vào truyền thống là dùng thâm niên của một cách làm làm lý do để giữ nó. Thời gian tồn tại cho biết một tập quán đủ bền để truyền lại, chứ không tự động cho biết nó tốt nhất — nhiều thói quen tồn tại lâu vì chưa ai có dịp thử cách khác. Lập luận này thường đi kèm cảm giác gắn bó, nên phản đối nó dễ bị hiểu là phản đối cả một nếp sống.

Khi một xưởng nhỏ đề xuất đổi quy trình kiểm hàng, người phụ trách lâu năm đáp: 'Hai mươi năm nay vẫn làm thế, có sao đâu.' Câu ấy bỏ qua một dữ kiện quan trọng: sản lượng nay đã gấp ba, nên tỉ lệ lỗi cũ dù nhỏ cũng thành số tuyệt đối lớn. Cái từng đủ tốt cho quy mô cũ không nghiễm nhiên đủ tốt cho quy mô mới.

Lý do được nêu là thời gian: 'xưa nay vẫn thế', 'các cụ đã làm thế', 'hai mươi năm nay có sao đâu'. Không ai nói cách làm ấy giải quyết vấn đề gì và hiệu quả ra sao. Phép kiểm nhanh: hoàn cảnh sinh ra cách làm này còn tồn tại không, và ta đo hiệu quả của nó bằng gì ngoài việc nó đã tồn tại lâu?

Cái quen thuộc tạo cảm giác an toàn, và đổi cách làm luôn có chi phí thấy được ngay trong khi lợi ích thì ở tương lai. Truyền thống còn mang giá trị tình cảm, nên tranh luận về nó dễ chạm vào bản sắc chứ không chỉ vào hiệu quả.

Tách 'lâu đời' khỏi 'hiệu quả': hỏi cách làm này giải quyết vấn đề gì, vấn đề ấy nay còn không, và ta đo hiệu quả bằng gì. Nếu truyền thống vẫn đáp ứng tốt thì nó thắng bằng kết quả chứ không cần thắng bằng tuổi đời — và cách trình bày ấy cũng dễ được chấp nhận hơn nhiều so với việc phủ nhận thẳng nếp cũ.

'Cách cũ chạy được suốt hai mươi năm là điểm mạnh thật. Mình thử xem nó giải quyết vấn đề gì, và với sản lượng bây giờ thì còn đủ không?' — không phủ nhận truyền thống, chỉ đưa nó ra đo bằng kết quả thay vì bằng tuổi đời.

Một tập quán tồn tại lâu thường đã lọc qua nhiều tình huống thực tế, nên nó đáng được xem xét nghiêm túc trước khi bỏ. Trong văn hoá, nghi lễ hay ẩm thực, giá trị nằm chính ở sự tiếp nối — khi đó 'vì truyền thống' là lý do thật sự chứ không phải nguỵ biện.