Hiệu ứng sẵn có

Khi ước lượng một chuyện xảy ra thường xuyên tới đâu, ta không đếm mà đo xem nhớ ra nó dễ hay khó. Cái vừa đọc trên báo, cái có hình ảnh mạnh, cái xảy ra với người quen đều bật ra nhanh nên được gán tần suất cao. Kết quả là nỗi sợ của ta lệch hẳn khỏi rủi ro thật: những mối nguy hiếm nhưng kịch tính bị phóng đại, còn những mối nguy quen thuộc và âm thầm thì gần như vô hình. Sự lệch này không phải do thiếu thông tin, mà do cách thông tin được ghi nhớ và gợi lại.

Sau một vụ tai nạn máy bay được đưa tin dày đặc, nhiều người chuyển sang đi xe đường dài, dù tính trên cùng quãng đường thì đi xe nguy hiểm hơn nhiều. Ở phạm vi nhỏ hơn: bạn nghe hai người quen kể chuyện bị lừa khi mua hàng qua mạng và quyết định thôi không mua nữa, trong khi hàng triệu đơn khác vẫn tới nơi bình thường mà không ai kể lại vì chẳng có gì để kể.

Bằng chứng của bạn là một vài câu chuyện cụ thể, thường mới nghe gần đây và có nhân vật rõ ràng. Mức độ lo lắng của bạn thay đổi theo lượng tin tức bạn đọc chứ không theo hoàn cảnh thật của mình. Và khi được hỏi con số, bạn không có con số nào cả.

Vì trong phần lớn lịch sử loài người, cái gì dễ nhớ thật sự là cái hay gặp, nên lối tắt này khá chính xác. Nó chỉ hỏng trong môi trường truyền thông hiện đại, nơi độ phủ của một sự việc phụ thuộc vào mức độ giật gân chứ không vào tần suất xảy ra của nó.

Tìm con số nền trước khi kết luận: chuyện này xảy ra bao nhiêu lần trên bao nhiêu trường hợp. Hỏi tại sao mình lại nhớ ví dụ này — vì nó phổ biến hay vì nó được kể nhiều. Và khi so hai rủi ro, hãy so bằng tần suất trên cùng một đơn vị thay vì so bằng cảm giác đáng sợ.

Trong những tình huống cần phản ứng tức thì và không có dữ liệu, dựa vào ví dụ gần nhất vẫn tốt hơn đứng yên. Nó cũng hữu ích trong chính lĩnh vực bạn làm hằng ngày, nơi những gì bạn nhớ ra dễ dàng thường đúng là những gì hay xảy ra thật — người thợ lâu năm nhớ ngay lỗi thường gặp nhất chính vì họ đã gặp nó nhiều lần, và ở đó lối tắt trùng khít với thống kê.